Fenomen spółdzielni rolników pomiędzy rynkiem, hierarchią i klanem

Michał Pietrzak, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2019

Fenomen kooperacji rolników w formie spółdzielni jest intrygującym przedmiotem refleksji naukowej, obecnej i rozwijanej w literaturze ekonomicznej krajów zachodnich. Po przemianach systemowych w Polsce rola spółdzielni w rolnictwie (w poprzednim ustroju intensywnie wspierana, a czasem wręcz narzucana) drastycznie zmalała – z wyjątkiem spółdzielczości mleczarskiej. W tym kontekście nie dziwi szczególnie fakt, że po transformacji tematyka spółdzielczości niejako „wypadła” z głównego obiegu myśli ekonomicznej w Polsce. W polskiej literaturze brakowało możliwie szerokiego ekonomicznego ujęcia istoty i uwarunkowań funkcjonowania spółdzielni. Celem, jaki przyświecał powstaniu tej monografii, było dążenie do wypełnienia tej luki poprzez zaprezentowanie spółdzielni rolników jako swoistego fenomenu, hybrydy koordynacji rynkowej, hierarchii i klanu – z uwzględnieniem kluczowych współczesnych kierunków myśli ekonomicznej.

Książka składa się z trzech części. Część pierwsza poświęcona jest neoklasycznemu podejściu do spółdzielni rolników. Część druga zawiera próbę alternatywnego spojrzenia na spółdzielnię, tj. z perspektywy nowej ekonomii instytucjonalnej. W szczególności podjęto problem koordynacji transakcji pod parasolem różnych instytucji koordynujących: rynku, hierarchii oraz hybryd, do których zaliczają się spółdzielnie. Mogą być one atrakcyjnym rozwiązaniem, w sytuacjach istotnych zawodności rynku, ale kiedy pełna integracja pionowa byłaby zbyt kosztowna. Jednak powołanie i funkcjonowanie spółdzielni nie jest bezproblemowe – ograniczenia kompletności uprawnień własnościowych (transferowalności i wyłączności) są przyczyną problemu horyzontu i jazdy na gapę. Z kolei współdzielenie uprawnień własnościowych oraz ich separacja – w połączeniu z brakiem transferowalności są źródłem kosztów związanych z kolektywnym podejmowaniem decyzji, kosztów agencji oraz problemu portfela. Trzecia część książki poświęcona jest ujęciu spółdzielni jako systemu, a zwłaszcza spojrzeniu na nią jako na szczególnego rodzaju system – organizację. Porównano mechanizmy koordynacji stosowane na rynku i w hierarchiach/biurokracjach, ale także – we wspólnotach społecznych, tzw. klanach i na tym tle przedyskutowano rozwiązania spółdzielcze. Warunkiem trwałości i rozwoju organizacji jest równowaga – w spółdzielniach szczególnie istotna jest równowaga pomiędzy zawodnościami rynku a zawodnościami organizacyjnymi. Wykazano, że współczesne wyzwania wobec agrobiznesu mogą zakłócić dotychczasową równowagę gwarantującą istnienie i skuteczne funkcjonowanie spółdzielni. Spółdzielnie stoją przed koniecznością adaptacji do środowiska wywierającego presję na wzrost skali, który to wzrost może jednak w pewnym momencie zaburzyć równowagę tych silnie zakorzenionych społecznie organizacji.

(Informacja prasowa)